Start Artykuły i polemiki Kodeksy etyczne w informatyce - komentarz (2000)
Kodeksy etyczne w informatyce - komentarz (2000) Drukuj Email
piątek, 10 listopada 2000 00:00

Etyka jest jedną ze starszych dziedzin filozofii. Rodzaj kodeksu zawodowego lekarzy (ze znaną zasadą: przede wszystkim nie szkodzić) przypisywany jest Hipokratesowi z Kos (V w. pne) i jego uczniom.

 

 

Kodyfikacje problemów etyki zawodowej stały się dość popularne wśród wielu zawodów w średniowieczu. Średniowieczne kodeksy cechowe żądały wydalania z miast niecechowych ?partaczy" czyli ?szturarzy" [...] cech dbał, żeby majstrów się nie mnożyło, ale też i nie ubywało (por. Aleksander Bruckner, Encyklopedia Staropolska, Warszawa 1937, s138).

W czasach nam współczesnych problematyka etyki rozkwitła na nowo w wielkich korporacjach oraz w stowarzyszeniach zawodowych. Według danych cytowanych przez specjalistów przedmiotu w latach 90. zaobserwowano niesłychany rozkwit zainteresowania problemami etyki zawodowej. Aż 80% firm w USA dopracowało się w mijającym dziesięcioleciu kodeksów etycznych. W wielu korporacjach powstały nawet kierownicze stanowiska specjalistów ds. etyki (ethical officer). Europa dała się wyprzedzić USA. W początku lat 90. kodeksy etyczne miało opracowane 30-35% firm w Niemczech, W. Brytanii i Francji, a np. 22% w Holandii.

Zamożność a etyka

Zagadnienia etyczne przed rokiem 1989 były w Polsce dyskryminowane zarówno w życiu potocznym, w nauczaniu, jak i w życiu zawodowym. Mało kto już pamięta, że zdobycie wówczas takich książek jak ?Etyka nikomachejska" Arystotelesa, ?Etyka protestancka a duch kapitalizmu" Maxa Webera, ?Uzasadnienie metafizyki moralności" Immanuela Kanta, czy ?Etyka" Benedykta Spinozy - graniczyło z cudem.

Poza tym do zachowań poprawnych moralnie społeczeństwo musi się jednak nieco wzbogacić. Przy zarobkach w wysokości 10 USD miesięcznie w większości grup społecznych i zawodowych zachowania nienaganne graniczyły z bohaterstwem - nawet wśród profesji nadzwyczajnie w społeczeństwie poważanych. Warunek zamożności, znośny poziom życia, po roku 1989 stał się w Polsce faktem w przeciągu kilku lat dla większości elit zawodowych. Niestety równolegle pojawiła się druga pokusa, szybkiego nieuczciwego wzbogacania się niewyobrażalnymi niegdyś kwotami - poprzez nie przestrzeganie zawodowych kodeksów etycznych. Było to w Polsce tym łatwiejsze, iż wiele firm i zawodów na początku lat 90. żadnych kodeksów etycznych w ogóle nie miało. Kodeks etyki lekarskiej obowiązywał w Polsce co prawda zawsze, ale już kodeks socjologa, psychologa, ekonomisty, adwokata czy dziennikarza, nawet jeśli istniał, to był znany niewielkiemu procentowi osób, nawet pracujących w tych zawodach.

Do czego potrzebny jest kodeks

Zawodowy kodeks etyczny jest jednym z najlepszych probierzy przynależności do pewnego klanu zawodowego. Jest to silne narzędzie opiniotwórcze i kulturotwórcze, pozwalające na ocenę czy określone zachowania osób, firm, instytucji są zgodne z pewnymi normami postępowania obowiązującymi na danym obszarze kraju, regionie, w jakimś zawodzie. Na podstawie zaleceń kodeksowych nie można wygrywać spraw w sądzie, ale można ograniczyć dostęp do zawodu ludzi nieuczciwych.

Kodeksy zawodowe nigdy nie będą doskonałe i na pewno będą ewoluować. Powinny być powszechnie zrozumiałe, sformułowane w sposób prosty, tak żeby nie trzeba ich było zmieniać zbyt często. Praktyka pokazuje, że w miarę rozwoju różnych zawodów - ich kodeksy etyczne stają się coraz bardziej skomplikowane - ale w końcu to też można zrozumieć: kodyfikują zasady zachowania, które trudno uchwycić ogólnikowymi regulacjami prawnymi.

Forma kodeksów zawodowych jest bardzo zróżnicowana. Kodeksy nauk humanistycznych są bardzo rozbudowane. Powolnej rozbudowie ulegają też znane na świecie kodeksy informatyków. W wielu krajach obowiązuje nawet po kilka kodeksów zawodowych informatyków, np. kodeks administratora systemów, kodeks kierownika projektu, kodeks internauty itp.

Kodeksy w innych krajach

Obowiązujące obecnie kodeksy etyczne stowarzyszeń zawodowych informatyków powstały w większości w latach 90. Najstarsze stowarzyszenie zawodowe informatyków, założone w 1947 r. amerykańskie ACM (Association for Computing Machinery) stosuje kodeks uchwalony w 1992 r. Niemiecki kodeks GI (Gesellschaft für Informatik) obowiązuje od 1994 r., kodeks europejski CEPIS (Council European of Professional Informatics Societies) to też dorobek lat 90. Być może kodeks brytyjskiego BCS (British Computer Society) jest nieco wcześniejszy, choć ze stron WWW trudno to wywnioskować. Wymienione kodeksy informatyków są w gruncie rzeczy bardzo do siebie podobne. Składają się z 5-7 rozdziałów, z których każdy jest podzielony na kilka-kilkanaście podpunktów. Łącznie podpunktów jest niewiele ponad 20. Powtarzające się rozdziały kodeksów etycznych informatyków to

  • obowiązki ogólne
  • obowiązki wobec klientów i pracodawców
  • obowiązki wobec kolegów po fachu
  • zasady pielęgnowania odpowiedzialności zawodowej.

Europejska organizacja stowarzyszeń zawodowych informatyków CEPIS zaleca, żeby kodeksy narodowe uczestników CEPIS wzorować na brzmieniu jej kodeksu etycznego. Dlatego zapewne bardzo zbliżony kodeks, choć napisany ładniejszym językiem, opracowała np. BCS. Kodeks BCS jest jednak dość lapidarny, przez co wielu problemów nie zauważa. Najbardziej wyczerpujący wydaje się być natomiast kodeks ACM, którego inspiracje widać wyraźnie w konstytucji amerykańskiej, oddanej sprawie wolności jednostki i nie wyrządzaniu krzywdy innym. Spotykamy w nim jednocześnie echa przysięgi Hipokratesa (primum non nocere).

Kodeks informatyków w Polsce - dzisiaj

Kodeks etyczny informatyków w Polsce według stanu na listopad 2000 nie został jeszcze uchwalony. Ostatnim razem sprawa była publicznie poruszana na forum II Kongresu Informatyki Polskiej w Poznaniu w 1997 r. Kongres ów powołał komisję złożoną z ludzi światłych i doświadczonych, która (sic!) zadała ułożenie kodeksu grupie studentów informatyki Politechniki Poznańskiej, ludziom raczej światłym, ale na pewno niedoświadczonym. Studenci opracowali kodeks najlepiej jak mogli. Ich dzieła krytykować nie wypada, wystarczy zacytować. Słowa nagany należą się natomiast ich promotorom. Postawili oni bowiem przed młodymi ludźmi zadanie porównywalne do zlecenia przepłynięcia Kanału La Manche osobom, które właśnie zdały swój egzamin na kartę pływacką...

Tym niemniej pozostańmy optymistami. Sprawa jest na dobrej drodze i minimum samodyscypliny spowoduje, że zapewne już w ciągu najbliższych trzech lat zostanie uchwalony co najmniej kodeks etyczny Polskiego Towarzystwa Informatycznego. Nic nie stoi na przeszkodzie, żeby obowiązywało kilka kodeksów etycznych informatyków. Jest znacznie gorzej gdy nie ma żadnego. Dostępny obecnie wariant kodeksu członków PTI wymaga jeszcze poprawek. Żeby nadać tempa nie kończącym się dyskusjom nad jednym niedoskonałym projektem, w ramach prac wewnętrznych DiS postanowiliśmy opracować alternatywny kodeks etyczny zawodu informatyka (członek PTI i informatyk to nie są określenia równoważne). Było nam o tyle łatwiej, że nie musieliśmy go uchwalać. Kodeks miał być początkowo 10-punktowy, ale potem okazało się, że tylko Bóg ma tyle geniuszu, żeby już w dekalogu zawrzeć wszystko to, co powinno determinować moralność człowieka. Inspiracje licznych innych kodeksów narodowych doprowadziły do tego, że kodeks ostatecznie składa się z 11 punktów.

Andrzej Dyżewski, DiS (listopad 2000)

Postscriptum (maj 2011): KEI został przyjęty jako Kodeks Zawodowy Informatyków PTI.

Literatura.

  • 1. ACM Code of Ethics and Professional Conduct, ACM (Association for Computing Machinery), USA, www.acm.org/constitution/code.html, 1992.
  • 2. BCS Code of Conduct, BCS (British Computer Society), W. Brytania, www.bcs.org.uk/aboutbcs/coc.htm, październik 2000.
  • 3. CEPIS Code of Conduct, CEPIS (Council European of Professional Informatics Societies), www.cepis.org/prof/conduct.htm, październik 2000.
  • 4. Ethische Leitlinien der Gesellschaft fur Informatik, GI (Gesellschaft fur Informatik), Niemcy, www.gi-ev/verein/struktur/ethische_leitlinien.shtml, 1994.
  • 5. Wojciech Gasparski, Programy etyczne firm i ich projektowanie, Centrum Etyki Biznesu IFiS PAN i WSPIZ w Warszawie, www.pismomba.wspiz.edu.pl/gasparski.htm, październik 2000.
  • 6. Kodeks etyczno-zawodowy psychologa, www.psychologia.pl/ptp/kodeks.html, PTP, październik 2000.
  • 7. Zbiór polskich tekstów o kodeksach etycznych informatyków, strona prywatna Janusza Dorożyńskiego